
Kontestu
- Mundu depende liu-liu ba infraestrutura dijitál hodi hetan kresimentu ekonómiku, inovasaun no reziliénsia. Iha tempu mudansa teknolojia lais ne'e, nasaun sira presiza hametin sira-nia ekosistema dijitál atu sai kompetitivu, seguru no sustentável.
- Kabu submarinu no sentru dadus mak ruin-kotuk ba infraestrutura informasaun nasionál no rejionál, no halo servisu dijitál barak bele la'o iha setór públiku no privadu. Iha tempu hanesan, ekonomia azul ne'ebé sustentável presiza konetividade fiável no uza dadus ho di'ak atu jere rekursu tasi no dezenvolvimentu kosta. Intelijénsia Artifisiál (IA) no forma konetividade foun mós muda oinsá sosiedade la'o. Sira lori oportunidade foun, maibé mós hamosu pergunta importante kona-ba regulasaun, seguransa no konfiansa. Tanba ne'e, presiza diálogu koordenadu entre governu, regulador, universidade, operadór telekomunikasaun no setór privadu atu halo infraestrutura dijitál sai reziliente, sustentável no ho governasaun di'ak.
- Ba Timor-Leste, hadi'a infraestrutura dijitál la'ós de'it prioridade nasionál, maibé mós dalan ba kresimentu inkluzivu no integrasaun rejionál. Kabu submarinu sei fó ruin-kotuk ba konetividade lais, seguransa sibernétika sei harii konfiansa no reziliénsia, ekonomia azul sei uza rekursu tasi ba dezenvolvimentu, no intelijénsia artifisiál sei dudu inovasaun iha governu, negósiu no servisu públiku.
- Seminariu nasionál ne'e sei halibur ema ne'ebé halo polítika, regulador, akadémiku, parseiru dezenvolvimentu no setór privadu atu fahe koñesimentu no prepara estratéjia ba kresimentu sustentável.
Objetivu
Seminariu ne'e iha objetivu atu:
- Hasa'e konxiénsia: ajuda parte interesada sira komprende importánsia kabu submarinu, sentru dadus, konetividade ekonomia azul, seguransa sibernétika no IA ba dezenvolvimentu nasionál.
- Promove fahe koñesimentu no kolaborasaun entre setór: fó plataforma ida ba akademia, regulador, instituisaun públika no
- operadór telekomunikasaun sira atu fahe esperiénsia, peskiza no prátika di'ak kona-ba planeamentu, harii no proteje infraestrutura dijitál krítiku.
- Diskute estratéjia no polítika infraestrutura: apoia diálogu kona-ba estratéjia nasionál, polítika no regra ne'ebé presiza ba kabu submarinu no sentru dadus ne'ebé reziliente, seguru no sustentável, inklui apoiu ba ekonomia azul.
- Esplora oportunidade IA no konetividade futuru: aprezenta tendénsia globál iha intelijénsia artifisiál no konetividade futuru, liuliu regra UE nian kona-ba IA, no diskute saida mak ida-ne'e signifika ba polítika nasionál, inovasaun no kumprimentu.
- Apoia peskiza, inovasaun no kapasitasaun: enkoraja kolaborasaun peskiza no hasa'e kapasidade téknika no institusionál iha área hanesan governasaun dadus, ekonomia azul sustentável no teknolojia dijitál foun.
Públiku alvu
- Ema ne'ebé halo polítika no regulador
- Operadór TIK no telekomunikasaun
- Instituisaun akadémiku no peskiza
- Setór privadu
- Organizasaun sosiedade sivíl
- Parseiru dezenvolvimentu no espesialista internasionál
Rezultadu ne'ebé hein
Iha seminariu nia rohan, partisipante sira sei iha:
- Komprensaun di'ak liu kona-ba importánsia estratéjiku kabu submarinu, sentru dadus, konetividade ekonomia azul no IA ba dezenvolvimentu nasionál.
- Diálogu no kolaborasaun barak liu entre instituisaun públika, regulador, operadór telekomunikasaun, akademia no sosiedade sivíl.
- Identifika prioridade polítika no regulatóriu atu hametin infraestrutura dijitál nasionál, kabu submarinu, IA no seguransa sibernétika.
- Koñesimentu kona-ba kuadru internasionál (ezemplu Lei IA UE nian) no lisaun ne'ebé bele uza iha Timor-Leste.
- Rede no parseria ne'ebé forte liu ba servisu hamutuk, kapasitasaun no peskiza iha futuru.
Data, fatin no formatu
- Data: 6 Outubru 2025
- Fatin: Novo Turismo, Díli, Timor-Leste
- Formatu: seminariu prezensiál ho aprezentasaun, aprezentasaun téknika husi espesialista no sesaun pergunta no resposta.
Organizadór
- Seminariu ne'e organiza husi Autoridade Nacional de Comunicações (ANC) hamutuk ho ANACOM – Autoridade Nacional de Comunicações Portugal.
Patrosinadór
- Gold: MORAPIDO NET UNIPESSOAL, LDA.
- Silver: METROLink, Lda. - APURVA UNIPESSOAL, LDA.